info@fretilin.tl 3313017

LAUTEM OAN LALIKA HILI KANDIDATU NE’EBÉ HALO TUIR DE’IT EMA IDA NIA VONTADE

  • Publika husi: Medialuolo
  • Fatin no Loron: Lautem, 09/Apr/2022

Lospalos, 9 abril 2022

Prezidente Repúblika no kandidatu Prezidente Repúblika Francisco Guterres Lú Olo iha nia komísiu iha Lospalos hateten labele hili kandidatu ne’ebé halo tuir de’it ema ida nia hakarak hodi dissolve Parlamentu Nasionál.


“Kandidatu nia kompromisu polítiku perigozu tebetebes ba Repúblika Demokrátika Timor-Leste. Kandidatu númeru 1 hateten katak manán eleisaun ne’e sei halo disolusaun Parlamentu Nasionál. Kandidatu ne’e la koñese Konstituisaun no la koñese mós orgaun soberanu sira funsiona oinsá. Kandidatu ida atu hakarak sobu. Sobu tuir vontade ninia kompañeru ida nia vontade, Xanana Gusmão nia vontade rasik,” kandidatu Prezidente Repúblika hato’o ba Lautem oan sira.


Intensaun atu sobu Parlamentu Nasionál no hamonu VIII Governu Konstitusionál lori perigu ba vida estadu no nasaun Timor-Leste nian tanba ne’e Lú Olo husu ba Lautem oan sira lalika hili kandidatu ida ne’ebé halo tuir de’it ema ida nia vontade.


Iha istória Governasaun Timor-Leste nian hatudu tiha ona Xanana Gusmão hatun no hasa’e ema konforme de’it nia hakarak. Estadu atu la’o ba oin tenke tuir Konstituisaun no Lei sira. 


“Lautem oan sira tenke matan moos neon na’in. Uza meius oinoin atu manán eleisaun ida ne’e atu lori Ramos Horta ba Prezidente Repúblika atu Xanana bele volante tuir nia hakarak. Ida ne’e mak sira-nia hakarak duni. Xanana volantedor. Nia volante Lú Olo la hetan, nia hakarak hatun Lú Olo, nia halo umiliasaun ba Lú Olo, tanba nia hatun la hetan. Tanba Lú Olo la halo tuir nia vontade.”

Xanana Gusmão ho nia partidu polítiku CNRT dun matak Lú Olo nu’udar furadór Konstituisaun maibé la hatudu faktus no provas violasaun. 


Nomeiasaun no posse ba membru Governu ne’e kompeténsia Prezidente Repúblika nian. Tanba proposta, Prezidente Repúblika la tenke simu naran hotu-hotu ne’ebé Primeiru Ministru propoin. 

Prezidente Repúblika husu atu tetu naran membru Governu nian no hakerek karta maibé laiha resposta, hahú dun matak Prezidente Repúblika viola konstituisaun. Dun matak Prezidente Repúblika halo justisa fali ba ema.


“Sira la hatene konstituisaun sira insulta Prezidente Repúblika, hahú kedas husi Kay Rala Xanana Gusmão, nia duni mak la hatene Konstituisaun. Nia hateten Prezidente viola prezunsaun de inosensia. Ha’u estuda direitu. Prezunsaun de inosensia halai iha koridór reo ninian, ema sala na’in husi juiz sira ho Tribunal la’ós ho Prezidente Repúblika ne’ebé hala’o nia kompeténsia iha Konstituisaun nia laran,” Lú Olo esplika.


Bainhira Orsamentu Jerál Estadu ba tinan-2020 la passa iha Parlamentu Nasionál tanba CNRT rasik mai xumba ho intensaun atu hamonu Governu. Orsamentu Jerál Estadu ne’ebé la passa la signifika automatikamente governu ida tenke monu. Tanba tuir Konstituisaun artigu 112 hakerek rekezitus demisaun Governu ida nian, Primeiru Ministru labele kontinua hala’o nia funsaun tanba moras, inkapáz atu kontinua, mate; Prezidente Repúblika aseita pedidu demisaun; votus konfiansa la aprova, mosaun sensura hasoru Primeiru Ministru. Tanba ne’e bainhira Primeiru Ministru hato’o nia pedidu demisaun, Prezidente Repúblika haree ba sirkuntansia sosial no polítika hotu-hotu deside la aseita pedidu demisaun, sa tán ho coronavirus ne’ebé hahú tama iha Timor-Leste, presiza Governu ida ho nia Primeiru Ministru foti medidas prevensaun no kontrolu hodi salva nia povu. 


“Ha’u sente la presiza hatun Governu ida ne’e. Ha’u dehan Jenerál Taur Matan Ruak ita boot kontinua sai Primeiru Ministru VIII Governu, kontinua halo serbisu nafatin,” Lú Olo hateten.


Deputadu CNRT hatama duni pedidu fiskalizasaun ba konstitusionalidade aktu polítiku Prezidente Repúblika nian kona-ba la fó nomea no posse ba membru Governu, la aseita pedidu demisaun no nomeasaun membru VIII Governu Konstitusionál maibé Tribunal Rekursu nia desizaun konfirma pozisaun Prezidente Repúblika laiha violasaun Konstituisaun.


Desizaun Tribunal Rekursu nian rasik CNRT la simu hodi fó salan fali la’ós de’it Prezidente Repúblika maibé mós Tribunal tanba la tuir CNRT nia hakarak.


“Toman at tiha ona, señor Kay Rala Xanana Gusmão ne’e toman at tiha ona dehan nia de’it manda Timor ne’e tomak.Nia mak manda orgaun soberania hotu. Labele hanesan ne’e duni. Timor-Leste tenke hatene tenke matan moos ba ida ne’e duni. Estadu ne’e estadu duni. Lei iha ita hotu nia leten, la’ós ema ida mak iha estadu nia leten hodi manda estadu konforme tuir nia hakarak,” Lú Olo esplika.


Lú Olo hateten bainhira eleitu sai Prezidente Repúblika sei kumpre de’it Konstituisaun no Lei sira, la halo tuir ema ida nia vontade. Lú Olo sei hametin estadu direitu no demokrátiku no garante funsionamentu instituisoins demokrátikas atu labele iha krize beibeik.